1 Ka Moolelo o ka Maʻi Dengue: He Pilikia Ola Kino Honua e Piʻi Nei

He maʻi viral koʻikoʻi ka Dengue i lawe ʻia e nā makika i hoʻokumu ʻia e ka maʻi dengue (DENV), ka mea i kū mai ma ke ʻano he maʻi arboviral wikiwiki loa e laha ana ma ka honua holoʻokoʻa, e hoʻoweliweli nui ana i ka palekana olakino lehulehu. I nā makahiki he iwakālua i hala iho nei, ua piʻi nui ka nui o ka maʻi dengue ma ka honua holoʻokoʻa, me ka nui o nā hihia i hōʻike ʻia e pāpālua ana i kēlā me kēia makahiki mai ka makahiki 2021 [1]. I Dekemaba 2023, ua hoʻolaha ka World Health Organization (WHO) i kahi pilikia dengue honua e hoʻoikaika i nā hana pane honua i hoʻonohonoho ʻia. Hōʻike nā kuhi epidemiological mai WHO ma kahi o 3.9 biliona mau kānaka ma ka honua holoʻokoʻa e pilikia ana i ka maʻi dengue, me kahi maʻi i manaʻo ʻia he 390 miliona e hana ʻia i kēlā me kēia makahiki—ʻo 96 miliona o lākou e kū nei ma ke ʻano he mau hihia i ʻike ʻia ma ke ʻano lapaʻau [1,2].

2 Nā mea koʻikoʻi o ka maʻi ahulau

Hoʻohālikelike ʻia nā ʻano epidemiological o ka dengue e ka pilina o nā mea virological, vector ecology, nā pane pale kino host, a me nā kūlana socio-environmental. He mea nui ka hoʻomaopopo piha ʻana i kēia mau ʻano no ka hoʻomohala ʻana i nā hoʻolālā pale a me ka kaohi kūpono a me nā ʻano diagnostic pololei.

2.1 Nā Vector Hoʻoili a me nā ʻAno Hoʻoili Kūlanakauhale

Hoʻolaha nui ʻia ka maʻi dengue eʻO Aedes aegypti lāua ʻo Aedes albopictusnā makika. Ma waena o kēia mau ʻano vector, ua ʻike ʻia ʻo Aedes aegypti ʻo ia ka vector hoʻoili koʻikoʻi loa, i hōʻike ʻia e ke kiʻekiʻe o ka "hoʻololi kanaka" a me ka hoʻolaha ākea ʻana ma nā wahi kūlanakauhale tropical a me subtropical. ʻAʻole e like me nā vector makika ʻē aʻe o nā pathogens arboviral, hōʻike ʻo Aedes aegypti i nā ʻano epidemiological koʻikoʻi:

-He makemake no ka hoʻoulu ʻana i nā wahi a ke kanaka (e laʻa, nā ipu mālama wai, nā kaila i hoʻolei ʻia)

-He tropism ikaika no ke koko kanaka ma ke ʻano he kumu meaʻai

-Ke ʻano hānai ʻana i ke ao

Hoʻākāka kēia mau ʻano i ka dengue ma ke ʻano he maʻi maʻamau"Maʻi lele o ke kūlanakauhale,"me ka hoʻonui nui ʻia o ka pono o ka hoʻoili ʻana ma nā wahi i noho nui ʻia. Ua hōʻike ʻia nā haʻawina e pili ana i ka WHO ma nā wahi kūlanakauhale nui, ʻo ka hoʻonui ʻia ʻana o ka pinepine o ka launa pū ʻana me nā makika hiki ke hoʻonui nui i ka helu hānau kumu (R₀) o DENV, a laila e wikiwiki ai ka laha ʻana o nā maʻi ahulau [2].

2.2 Nā ʻAno Hoʻolaha Honua a me nā Kumu Hoʻokele

Wahi a nā hōʻike a ka WHO, ua piʻi nui ka nui o nā hihia dengue i hōʻike ʻia ma ka honua holoʻokoʻa i nā makahiki he iwakālua i hala iho nei [1,3]. ʻO kēia ʻano piʻi e alakaʻi nui ʻia e nā mea pili like:

(1) Ka Hoʻololi ʻana o ke Aniau: ʻAʻole wale ka piʻi ʻana o ka mahana honua e hoʻonui i ka laulā ʻāina o nā wahi noho kūpono no nā mea lawe makika akā hoʻopōkole pū kekahi i ka manawa hoʻoulu extrinsic o DENV i loko o ka mea hoʻokipa makika, no laila e hoʻonui ai i ka pono o ka hoʻoili ʻana. Ua hōʻoia ʻia nā ʻokoʻa i hoʻoulu ʻia e ke aniau i ka nui o nā makika e ka WHO ma ke ʻano he wānana hilinaʻi o ka dynamics spatiotemporal o nā maʻi ahulau dengue.

(2) Ka Noho ʻana ma ke Kūlanakauhale: ʻO ka hoʻonui wikiwiki ʻana o ke kūlanakauhale i hoʻolālā ʻole ʻia ua hoʻokumu i nā wahi hānau he nui no nā mea lawe makika, ʻoiai ua hoʻoikaika ka nui o ka heluna kanaka i ka hoʻomau ʻana o nā kaulahao hoʻoili DENV.

(3) Ka Neʻe ʻana o ka Helu Kanaka Honua: Ua kōkua ka huakaʻi a me ke kālepa honua i ka laha wikiwiki ʻana o DENV ma waena o nā palena, e paipai ana i ka hoʻololi ʻana mai nā hihia i lawe ʻia mai i ka laha kūloko mau. Hōʻike ka ʻikepili kiaʻi o WHO ma waena o 2010 a me 2021, ua hōʻike ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa i 7,528 mau hihia dengue e pili ana i ka huakaʻi, a ma waena o ia mau mea he 3,135 i koi ʻia e mālama ʻia i ka haukapila a he 19 i hopena i ka make.

(4) Ka Hoʻonui ʻia ʻana o ka Vector: Ma ka honua holoʻokoʻa, ke hoʻomau nei ka laulā o Aedes aegypti a me Aedes albopictus i ka hoʻonui ʻia, me nā makika Aedes e ulu nui ana ma nā ʻāpana o ʻEulopa. No laila, ua ulu ka dengue mai kahi maʻi ahulau kūloko maʻamau i kahi hoʻoweliweli olakino lehulehu honua.

2.3 Nā ʻano hana hoʻopili like ʻole a me ka hoʻopili hou ʻana o Multi-Serotype

ʻEhā mau serotypes like ʻole o ka maʻi Dengue (DENV-1 a i DENV-4). Hāʻawi ka maʻi me hoʻokahi serotype i ka palekana pale lōʻihi e kūʻē i kēlā serotype kikoʻī akā pale wale nō no ka manawa pōkole a hapa hapa e kūʻē i nā serotypes ʻē aʻe ʻekolu. Hiki i ka heluna kanaka maʻamau ke maʻalahi i ka DENV, me kahi hapa wale nō o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi e hoʻomohala nei i ka maʻi lapaʻau [2].

Ma nā wahi endemic, hoʻolaha pinepine nā serotypes DENV he nui i ka manawa like, e hopena ana i ka hiki i nā kānaka ke loaʻa i nā maʻi dengue he nui i ko lākou ola. Ua ʻike nā haʻawina epidemiological WHO i ka hoʻolaha like ʻana o nā serotypes he nui ma ke ʻano he kumu nui o nā maʻi dengue manawa [1].

2.4 Ka maʻi lua a me ka hoʻonui ʻana i ka Antibody-Dependent

He hanana koʻikoʻi a kū hoʻokahi hoʻi i ka maʻi dengueka hoʻonui ʻana i ka antibody-dependent (ADE)I ka wā o ka maʻi lua me kahi serotype DENV heterologous, nā antibodies non-neutralizing i hana ʻia i ka wā o ka maʻi mua e hoʻomaʻamaʻa i ke komo ʻana o ka viral i loko o nā monocytes a me nā macrophages, a laila e hoʻonui ai i ka replication viral. Ua ʻike nui ʻia kēia ʻano hana e WHO ma ke ʻano he kumu pathogenic nui i ka dengue koʻikoʻi, me ka dengue hemorrhagic fever a me ka dengue shock syndrome [1].

Hōʻike mau nā ʻikepili epidemiological WHO he kiʻekiʻe loa ka pilikia o ka poʻe me ka maʻi dengue lua i ka loaʻa ʻana o ka maʻi koʻikoʻi i hoʻohālikelike ʻia me ka poʻe me ka maʻi mua—he ʻano koʻikoʻi nui ia no ka nānā ʻana i nā maʻi a me ka hoʻokele lapaʻau. He mea nui e hoʻomaopopo ʻoiai ke kiʻekiʻe nei ka pilikia o ka maʻi koʻikoʻi i ka wā o ka maʻi lua, hiki i ka maʻi me kekahi serotype DENV ke holomua i ka dengue koʻikoʻi [1].

2.5 Nā Hōʻike Lapaʻau Kūikawā ʻole a me ka Pōpilikia Kuhihewa

ʻO nā hōʻike lapaʻau o ka dengue he mea kikoʻī ʻole ia, ʻoi aku hoʻi i nā pae mua o ka maʻi, e hui pū pinepine ana me nā maʻi viral ʻē aʻe i lawe ʻia e ka makika (e like me ke chikungunya a me nā maʻi Zika) a me kekahi mau maʻi hanu. Hōʻike ka manaʻo o WHO he 40-80% o nā maʻi DENV he asymptomatic [3].

ʻO nā hōʻike lapaʻau maʻamau e komo pū ana:

-Fiva koʻikoʻi (hoʻomau no 2-7 mau lā, hiki ke biphasic)

-ʻEha nui ka ʻeha a me ka ʻeha retro-orbital (ʻeha ma hope o nā maka)

ʻEha ʻiʻo a me nā hono (i kapa pinepine ʻia ʻo "breakbone fever")

ʻO ka ʻulaʻula macular a maculopapular paha

-Nā hōʻike koko haʻahaʻa (e.g., ecchymosis, epistaxis, gingival bleeding)

ʻO ka maʻamau, ua māhele ʻia ka dengue hōʻailona i ʻekolu mau pae like ʻole: ka pae febrile, ka pae koʻikoʻi, a me ka pae hoʻōla. Ma kahi o 5% o nā maʻi hōʻailona e holomua i ka dengue koʻikoʻi. Ma muli o ka nele o nā hiʻohiʻona lapaʻau kikoʻī, he paʻakikī ka hōʻoia ʻana ma muli wale nō o nā hōʻailona lapaʻau, kahi e hoʻonui ai i ka pilikia o ka misdiagnosis a me ka underdiagnosis. Ua hoʻoikaika maopopo ka WHO ʻaʻole lawa ka hōʻoia lapaʻau wale nō e hōʻoia i ka pololei, e hana ana i ka hōʻoia laboratory he mea nui [1].

 3 mau kiko koʻikoʻi mai WHO "Hoʻāʻo Keʻena no ka maʻi Dengue: Alakaʻi Kūikawā, ʻApelila 2025"

I ʻApelila 2025, ua hoʻokuʻu ka World Health Organization i kahi alakaʻi manawa hou no ka hoʻāʻo ʻana i ka hale hana no DENV, e hāʻawi ana i ke alakaʻi loea kūpono no ka ʻike ʻana i ka dengue honua. Hoʻohui kēia alakaʻi i nā hōʻike hou loa e pili ana i ka hoʻāʻo ʻana i ka hale hana dengue ma ke ʻano o ka pilikia dengue honua e hoʻomau nei a hāʻawi i nā ʻōlelo aʻoaʻo kūpono i hoʻopilikino ʻia i nā wahi me nā pae kumuwaiwai like ʻole.

3.1 Nā Kumumanaʻo Kumu o ka Hoʻolālā Hoʻāʻo

Ke kuhikuhi nei ke alakaʻi e pono e hoʻohana ka ʻike ʻana i ka maʻi dengue i kahi hoʻolālā hoʻāʻo hui pū ʻia e pili ana i ke kahua o ka maʻi [1]. Ma muli o ka nele o kahi algorithm diagnostic universal, pono e hoʻololi ʻia nā hoʻolālā hoʻāʻo i nā pōʻaiapili epidemiological kūloko, me ka noʻonoʻo ʻana i nā kumu koʻikoʻi [1]:

-Kahua o ka maʻi: ʻO ka helu o nā lā ma hope o ka hoʻomaka ʻana o ka hōʻailona e hoʻoholo ai i ke ʻano hoʻāʻo kūpono loa

ʻAno laʻana: Ke kūpono o ke koko holoʻokoʻa, plasma, a i ʻole serum no ka ʻike ʻana iā DENV

-ʻEpidemiology kūloko: ʻO nā serotypes DENV e kaʻapuni ana i kahi kūloko a me ka hui pū ʻana o nā arboviruses ʻē aʻe

-Ka pilikia o ka maʻi like ʻana: Ma nā wahi me ka hoʻopili ʻana o ka arbovirus, pono e noʻonoʻo ʻia ka hoʻāʻo multiplex e hoʻokaʻawale ma waena o nā pathogens like ʻole

3.2 Hoʻolālā Hoʻāʻo ma ke Kahua

Wahi a ke alakaʻi a ka WHO, pono e hahai ka hoʻāʻo ʻana o ka hale hana dengue i nā puka makani manawa maopopo e pili ana i ke kahua o ka maʻi [1,2]:

(1) Hoʻāʻo ʻana i ka Pae ʻĀkiu (≤7 mau lā ma hope o ka hoʻomaka ʻana)

-Hoʻāʻo ʻAkika Nucleic (Hoʻāʻo Molecular): ʻIke ka reverse transcription-polymerase chain reaction (RT-PCR) a me nā ʻano molekala ʻē aʻe i ka DENV RNA me ka ʻike kiʻekiʻe.

-Hoʻāʻo Antigen: Ka ʻike ʻana i ka antigen NS1, ka mea hiki ke ʻike ʻia i loko o 1-3 mau lā ma hope o ka hoʻomaka ʻana.

I ka wā ʻoi loa, kiʻekiʻe ke kiʻekiʻe o ka viremia, a loaʻa i ka hoʻāʻo ʻana o ka nucleic acid a me ka antigen ka ʻike kūpono loa.

(2) Hoʻāʻo ʻana i ka Pae Hoʻōla (≥4 mau lā ma hope o ka hoʻomaka ʻana)

-Hoʻāʻo Serological: ʻIke pinepine ʻia nā antibodies IgM ma kahi o ka lā 4 ma hope o ka hoʻomaka ʻana.

I ka hapanui o nā hihia, mau nā antibodies IgM no 14-20 mau lā, a i kekahi mau hihia, hiki ke hoʻomau a hiki i 90 mau lā.

-He palena ka waiwai o ka hoʻāʻo ʻana iā IgG no ka ʻike ʻana i ka dengue koʻikoʻi ma muli o ka hiki ke loaʻa nā antibodies cross-reactive mai ka maʻi flavivirus ma mua a i ʻole ka lāʻau pale ʻana.

(3) Algorithm Diagnostic Case i Manaʻo ʻia

Aia i loko o ke alakaʻi kahi algorithm diagnostic no nā hihia dengue i manaʻo ʻia, e paipai ana i nā ʻano hoʻāʻo kūpono e pili ana i nā lā ma hope o ka hoʻomaka ʻana o ka hōʻailona: ʻo ka hoʻāʻo ʻana i ka antigen NS1 a me ka hoʻāʻo ʻana i ka nucleic acid nā ala mua i ka wā mua, ʻoiai ʻo ka hoʻāʻo serological ke ʻano mua i ka wā ma hope.

3.3 Ka Loiloi Hana Hana a me ke Koho ʻana o ke ʻAno Hoʻāʻo

Wahi a ka WHO, ʻo kahi loiloi ʻōnaehana o ka hana a me nā hiʻohiʻona kūpono o nā hoʻāʻo dengue like ʻole penei:

4 Nā Manaʻo Huahana no ka ʻIke ʻana i ka Dengue ma o ka Macro & Micro-Test e like me ke kūlana

No ke kākoʻo ʻana i ka pale ʻana a me ka kaohi ʻana i ka dengue, hāʻawi ʻo Macro & Micro-Test i kahi waihona diagnostic i hoʻohui ʻia e uhi ana i ka nānā wikiwiki ʻana, ka hōʻoia molekala, a me ka nānā ʻana i ka genomic, e hoʻokō ana i nā pono ma nā pae hoʻokele like ʻole.

4.1 Kūlana 1: Nānā wikiwiki a me ka nānā ʻana i kuhikuhi ʻia

Pili i nā keʻena lapaʻau kuni, nā hale mālama ola kino mua, ka nānā ʻana i ke kaiāulu no ka maʻi ahulau, a me ka quarantine awa/palena.

-Hoʻāʻo wikiwiki ʻo Dengue Virus NS1 Antigen: ʻIke i ka maʻi mua (1-3 mau lā ma hope o ka hoʻomaka ʻana) me nā hopena 15-minuke no ka triage wikiwiki.

-Hoʻāʻo Antibody IgM/IgG o ka maʻi Dengue: Hoʻokaʻawale i nā maʻi mua/lua e loiloi i ka pilikia o ka maʻi koʻikoʻi.

-Hoʻāʻo wikiwiki i hui pū ʻia me ka maʻi Dengue NS1 Antigen + IgM/IgG: ʻIke i ka antigen a me nā antibodies i ka manawa like no ka hōʻoia piha ʻana i ka papa hana.

-Hoʻāʻo Antibody IgM/IgG Virus Chikungunya: Hiki i ka hōʻoia ʻokoʻa me ka dengue e ʻike pololei i nā pathogens.

4.2 Kūlana 2: Ka ʻIke Kūpono a me ka Pane Pilikia

-Pahu ʻIke Waikawa Nucleic no ka maʻi Dengue I/II/III/IV: ʻIke a hoʻokaʻawale i nā serotypes 4 (ka palena ʻike he 500 kope/mL) no ka huli ʻana i ka maʻi ahulau.

-Lyophilized Dengue Virus PCR Kit: Hiki ke lawe ʻia i ka mahana o ka lumi, kūpono no nā wahi i kaupalena ʻia i nā kumuwaiwai a me nā maʻi ahulau koke.

-Dengue/Zika/Chikungunya Multiplex Real-Time PCR Kit: ʻIke like i 3 mau arbovirus no ka ʻike ʻokoʻa kūpono i nā maʻi ahulau paʻakikī.

Hoʻohālikelike ʻia nā mea hoʻohui a pau i luna me ka AIO 800 Fully Automated Sample-to-Answer System, e hōʻemi ana i ka hana lima a me ka hoʻohaumia ʻana, a e hoʻomaikaʻi ana i ka pono a me ka palekana bio.

4.3 Kūlana 3: Nānā Genomic a me ka Nānā ʻana i ka Lāʻau Viral

Pili i nā keʻena hoʻokolohua kuhikuhi aupuni, nā ʻoihana noiʻi olakino lehulehu, e kūlike ana me ke kūlana o WHO no NGS.

Kākoʻo nā hoʻonā kiaʻi genomic a Macro & Micro-Test i ka hoʻonohonoho ʻana o ka genome holoʻokoʻa no ka hahai ʻana i nā maʻi, ka wehewehe ʻana i ke kaulahao hoʻoili, ka nānā ʻana i nā ʻano like ʻole, a me ka hoʻoponopono ʻana i nā hoʻolālā lāʻau pale. Kākoʻo lākou i nā kahe hana lima/automated, e hoʻomaikaʻi ana i ka throughput a me ka hana hou ʻana, e hiki ai i nā keʻena hoʻokolohua ke hoʻonui mai ka hoʻāʻo maʻamau i ka nānā ʻana kiʻekiʻe, e kūlike me ka manaʻo nui o WHO i ka hoʻoikaika ʻana i ka nānā ʻana i ka ulu ʻana o ka maʻi.

4.4 Ka Waiwai o nā Hoʻonā Hoʻohuihui

Hāʻawi ʻo Macro & Micro-Test i nā hopena diagnostic piha no ka ʻike ʻana i ka arbovirus, e kākoʻo ana i kēlā me kēia pae o ka hoʻokele ʻana i ka maʻi ahulau: nā mea hana nānā wikiwiki no nā hoʻonohonoho mālama ola kino mua, ka hōʻoia molekala no ka ʻike pololei, a me nā hiki ke loiloi genome holoʻokoʻa no ka nānā ʻana i ka epidemiological. Me nā hoʻāʻo hana kiʻekiʻe, nā kahe hana maʻalahi, a me nā kahua mākaukau automation, hoʻoikaika kēia mau hoʻonā i nā keʻena hoʻokolohua a me nā ʻōnaehana olakino lehulehu e hoʻoikaika i ka mākaukau a me ka pane ʻana i nā hoʻoweliweli arboviral e kū mai ana ma ka honua holoʻokoʻa.

Nā Kuhikuhi

[1] ʻAhahui Ola Honua. Hoʻāʻo Keʻena Hoʻokolohua no ka Maʻi Dengue: Alakaʻi Kūikawā, ʻApelila 2025. Geneva: ʻAhahui Ola Honua; 2025.

[2] Hui Kūkākūkā ʻenehana o ka WHO Global Arbovirus Initiative. Ke hoʻoikaika nei i ka mākaukau honua a me ka pane ʻana i nā hoʻoweliweli o ka maʻi Arboviral: He kāhea i ka hana. Lancet Infect Dis. 2026;26(1):15-17.

[3] ʻO ka Lancet Microbe. Ke lanakila nei i ka Dilemma o ka Dengue Diagnostics. Lancet Microbe. 2025;6(7):101190.